1. Inleiding

Sinds de 15e eeuw wordt in geschriften de sluis bij Kamerik vermeld. Destijds bij de bouw van de eerste windmolen om het water uit de Kamerikse Wetering in de Rijn te pompen werd het noodzakelijk om een sluis te bouwen. De scheepvaart was naast paard en wagen de enige methode om lading te vervoeren en in de natte polders van Kamerik stelde het laatste wegens gebrek aan wegen niet veel voor.

Vervoer per schip was daarmee de aangewezen methode om de landbouwproducten uit de polder te krijgen. Tegelijkertijd werd het stadsvuil naar Kamerik gebracht, waar het door de boeren vermengd met grond, werd gebruikt om de weiden te verhogen, de toemak. Deze situatie duurde voort tot begin vorige eeuw en het is de belangrijkste reden dat de grond nog steeds veel restanten aardewerk bevat en de concentratie lood vrij hoog is. Dit leidde begin tachtiger jaren zelfs tijdelijk tot een verbod voor het eten van groenten uit de volkstuinen in Kamerik, onderzoek toonde aan dat het lood aan het veen gebonden bleef en niet in gevaarlijke concentraties in de bladgroenten werd opgenomen.

Dat de scheepvaart belangrijk bleef, ook toen de Kamerikse Wetering geen vrije doorvaart meer kende in de richting Amsterdam, blijkt uit het feit dat door de eeuwen heen de sluis gehandhaafd bleef en in 1911 voor de laatste maal nieuw werd gebouwd.

2. De nieuwe schutsluis

In 1910 zal waarschijnlijk besloten zijn de schutsluis naast het stoomgemaal Teylingens nieuw te bouwen. De noodzaak voor de bouw zal tweeërlei zijn geweest. Ten eerste was het polderpeil met de vernieuwing van het gemaal, dat in 1907 van scheprad naar centrifugaalpomp werd omgebouwd, verlaagd en ten tweede zal de sluis waarschijnlijk in niet al te beste staat geweest zijn. Het is niet bekend of het een houten sluis betrof, dan wel een met stenen gemetselde of een combinatie van beide.

Door het waterschapsbestuur werd kennelijk besloten om met de tijd mee te gaan en koos men voor de bouw van een betonnen sluis. Deze sluis kan daarmee tot de vroege waterstaatkundige betonbouw worden gerekend en is in de omgeving enig in zijn soort.
De oudste betonnen sluis in Nederland is 6 jaar eerder gebouwd, het is de Muntsluis in Utrecht

In het Streekarchief bleken nog alle zaken rond de aanbesteding aanwezig te zijn. Zo werden de tekeningen en het volledige bestek teruggevonden.

Ook rond de besluitvorming en gunning in mei 1911 zijn mogelijk nog stukken terug te vinden.

De sluis moest in augustus 1911 worden opgeleverd, zodat de bouw in totaal niet meer drie maanden mocht duren, inclusief de afdamming van de wetering en het weer open graven.

Op 22 augustus 1911 werd de sluis feestelijk geopend, hetgeen blijkt uit de foto.

De afmetingen van de sluis zijn breedte 3,2 meter, lengte 16 meter en diepte 1,8 meter.

 

3. Buitengebruikstelling van de sluis

In 1961 werd door de vervanging van de brug in de Kruipin de doorvaart naar de Oude Rijn onmogelijk. Een besluit van de gemeenteraad van Kamerik is in het Streekarchief daar het bewijs van.

De beide beurtschippers Versteegt(ms Eben Haezer) en Hilgeman(ms Kameriks Welvaren) waren overgestapt op vervoer per vrachtwagen, waarmee de noodzaak van een hoge brug niet langer vereist was. Met het Groot Waterschap van Woerden werd door hen een overeenkomst gesloten om tegen een afkoopsom de sluis buiten gebruik te stellen.

Later is de sluis volgestort met puin en grond, een situatie die zo bleef tot de bouw van een nieuw elektrisch gemaal in 1988. Dit gemaal is pal voor de sluis in de Kamerikse Wetering gebouwd en heeft twee schroefpompen met ook twee uitwateringsbuizen die door de oude sluis lopen. De sluis werd daarom leeg gegraven, waarbij voorzover bekend de sluis nog volledig intact bleek, alleen de deuren waren verrot. De sluisvloer is ook van beton en bij het graafwerk kwam de drempel van bovenste deuren gaaf in het zicht.

Na de aanleg van de buizen is de sluis weer volgestort en zijn er namaak sluisdeuren geplaatst. In 2004 is het ongeïnspireerde betonnen pomphuis vervangen door een grotere gemetselde variant, waarin enige stijlkenmerken van het oude gemaal zijn verwerkt.

Deze situatie bestaat tot aan de dag van vandaag.

4. Aanleiding tot herstel van de sluis

In 2008 schreef ik het initiatiefvoorstel Vergeten Vaarwegen dat door de raad van de gemeente Woerden unaniem werd ondersteund. Doel van Vergeten Vaarwegen is de oude waterwegen weer bevaarbaar te maken voor sloepen, roeiboten en kano's; kleine pleziervaart voor dagrecreanten. Dat betekent dat met bescheiden breedtes en beperkte doorvaarthoogten (0,8-1,2m) volstaan kan worden. Ook werd op 13 januari 2009 een intentieverklaring getekend met de gemeenten Oudewater, Lopik, Nieuwkoop en Kaag en Braassem, de Stichting Groene Hart, de Stichting Dorpsplatform Kamerik, de VVV Groene Hart en de ANWB. De ondertekening door onder andere de toenmalige gemeente Breukelen werd uitgesteld, omdat de gemeenteraad zich zou moeten uitspreken, men was overigens wel positief.

De ondertekenaars verklaarden dat zij het belang onderkennen van bevaarbare waterwegen in het Groene Hart, zij medeverantwoordelijkheid willen dragen voor het opheffen van belemmeringen, voorzover mogelijk medewerking willen verlenen aan het realiseren van vaarwegen en ligplaatsen, het belang van natuurwaarden en veiligheid hierbij onderkennen, anderen zullen betrekken in het realiseren van deze doelstelling, door samenwerking het opheffen van de belemmeringen zullen bevorderen en een werkgroep in te stellen die de mogelijkheden rond de Bijleveld en andere potentiële projecten in het Groene Hart in kaart zal brengen.

De Kamerikse Wetering zou in dat plan weer bevaarbaar kunnen worden gemaakt, probleem is een groot aantal vaste bruggen, een kleine stuw(hoogwatervoorziening) en de sluis. De eerste stappen die gezet moeten worden is het op doorvaarthoogte brengen van de brug in de Kruipin zodat de sluis bereikbaar wordt. Achter de sluis en het elektrisch gemaal ligt ongeveer 250 meter vrij bevaarbare wetering en een maalvliet die langs het recreatiebedrijf “De Boerinn” loopt. Met de eigenaar daarvan is een vooroverleg geweest inzake de aanleg van een sloepenhaven.

5. Restauratie van de sluis

De sluis is waarschijnlijk nog steeds in redelijk goede staat. Aan de bovenzijde zijn enige scheuren in het beton waarneembaar, zie foto's, zonder dat de delen ten opzichte van elkaar verschoven zijn.

In ieder geval is zeker dat de sluisdeuren opnieuw gemaakt moeten worden, deze puntdeuren waren overigens niet voorzien van slakgaten met nivelleringsschuiven. De nivelleringsvoorzieningen werd met omloopriolen ingericht, zo blijkt op de teruggevonden tekeningen. Als bewegingswerk voor de nivelleringsschuiven werd een getande heugel met windwerk, een soort ‘dommekracht’, gebruikt. In hoeverre deze omloopriolen nog werden gebruikt aan het eind van de vijftiger jaren is niet bekend, het zou niet vreemd zijn als er gezien het onderhoudsprobleem dat dit soort afsluiters met zich mee kan brengen er indertijd toch gekozen is voor slakgaten. In de betonnen randen zijn geen resten zichtbaar van de windwerken, mogelijkerwijs zijn zij indertijd volgestort met beton.

6. Voorwaarden tot openstelling van de sluis

Teneinde de sluis daadwerkelijk open te kunnen stellen zal er door HDSR een besluit moeten worden genomen om het schroefpompgemaal op te heffen. Op basis van het huidige watergebiedsplan zou dat mogelijk zijn, maar waarschijnlijker is dat het nog 10 jaar duurt tot een volgend peilbesluit zal worden vastgesteld en de bemaling van naastgelegen polder 'sGravensloot overgenomen zou kunnen worden door het gemaal Oud Kamerik.

Verplaatsing lijkt eerder haalbaar, er is in principe voldoende ruimte om het gemaal aan de westzijde van de wetering of in het middenterrein te plaatsen en de afvoerpijp langs de westzijde van het stoomgemaal respectievelijk door het middenterrein te leggen. Voordeel van de verplaatsing is dat de bestaande krooshekreiniger 45' gedraaid kan worden en de functie kan behouden. Bovendien kan hierdoor het oorspronkelijke gewelf van het stoomgemaal ook worden vrijgemaakt en daarmee van het krooshek gebruik maken. Plaatsing in het middenterrein kan in principe ondergronds geschieden, er is voldoende ruimte voor 2 pompen. Het zal alleen betekenen dat de kastanjeboom zal moeten wijken, hetgeen overigens nu mogelijk ook al moet vanwege de aantasting van het gebouw van het stoomgemaal en het gewelf van de aanvoer.

Naast de verplaatsing van de schroefpompen is er voor het open graven van het gewelf een belangrijke barrière, de grond is niet in eigendom van HDSR, maar van de voormalige machinist. De toegang tot dat stuk grond loopt voor de sluis langs en hij gebruikt het om zijn auto op eigen terrein te parkeren. De woning is overigens ook bereikbaar over de weg die langs de westzijde van de wetering loopt, de Mijzijde. Al eerder bij de besprekingen over het gemaal is met HDSR gesproken over de wonderlijke constructie van een huis op de waterkering pal naast het gemaal, zonder recht van overpad (twee toegangsdeuren van het gemaal) en zonder recht van eerste koop van het huis voor het waterschap.

Mogelijk kan in de nabije toekomst de machinistenwoning worden teruggekocht. Sloop van de huidige woning en herbouw van de oude woning zou zorgen voor een completering van het beeld van 1953. Wellicht maakt dat een combinatie van verplaatsing van de pompen en plaatsing van de besturingskasten in de schuur van de woning kan zorgen voor dit beeld.

Zeker is dat de toevoeging van een functionerende sluis aan het stoomgemaal zal leiden tot een uniek complex dat het bezoeken meer dan waard is en dat op 800 meter van het centrum van Woerden.

7. Herstel in fasen

Aangezien het HDSR te kennen heeft gegeven dat een volledig herstel van de sluis voorlopig nog niet realiseerbaar zal zijn, is gezocht naar een aanvaardbare tussenstap. Herstel in fasen sluit aan op het traject dat ook met het stoomgemaal wordt doorlopen. Kiezen voor twee fasen in dit herstelplan, het terugbrengen van het beeld en het daadwerkelijk in gebruik stellen, is een acceptabele oplossing.

Het beeld terugbrengen is daarom de eerste stap die de stichting wil zetten op de weg naar volledig herstel. Daartoe kunnen een aantal werkzaamheden worden verricht die anders later verricht zouden moeten worden.
Het HDSR is akkoord gegaan met de gedeeltelijke ontgraving. Zo kan het hoge waterniveau van de boezem ook in de sluis worden aangehouden, door met een vijverfolie een bak te construeren tot tegen de huidige damwand aan de boezemzijde; de veiligheid blijft door damwand gewaarborgd.
Door de bovenste deuren in geopende stand te zetten wordt het mogelijk om met een eenvoudige pompinstallatie het water in voldoende mate te verversen en rotting daarvan tegen te gaan.
Waarschijnlijk zijn er in den lande nog oude windwerken te vinden die op de juiste plek kunnen worden geplaatst, zo niet, dan zullen er nieuwe moeten worden gemaakt conform tekening en foto.
De losse loopbrug kan eveneens aan de hand van de foto worden gereconstrueerd en de restauratie aannemer Hulshof heeft deze reeds geoffreerd tijdens de restauratie van het stoomgemaal.
Bij de ontgraving komen de betonklinkers die nu in de sluis liggen vrij en zij kunnen nuttig worden hergebruikt naast de sluis als parkeerstrook. Aan de andere zijde van de sluis ligt het sluisterrein waarop onder andere de brug gelegd wordt bij het schutten. Dit terrein is voorzien van betongrind en daardoor slecht beloopbaar. Vervanging van dit grind door grindmatten en fijn grind maakt dat ook rolstoelgebruikers bij de sluiskom kunnen komen. Dit past in ons streven om het totale complex van het stoomgemaal volledig rolstoeltoegankelijk te maken. De plaatsing van enige banken en picknicktafels, een informatiebord en een kopie van het originele bord met de schuttinginformatie (tijden en kosten) zorgt voor een nuttige afronding van het totaal.

8. Kosten overzicht van de eerste fase


Aan de hand van bovenstaande beschrijving is de navolgende opstelling te maken:

  • Ontgraven sluis, inclusief verwijderen 60m2 klinkers en verplaatsen van
    100m3 grond naar de bouwplaats van de kolenloods
  • Aanleg 60m2 parkeerstrook, exclusief manuren
  • Reconstructie 4 sluisdeuren 
  • Aanbrengen folie, exclusief manuren 
  • Pompvoorziening, exclusief manuren 
  • Windwerken gebruikt 2 stuks, exclusief manuren 
  • Loopbrug 
  • Sluisterrein; afvoer grind, leggen 150m2 grindmatten en fijn grind, excl. manuren 
  • Banken, picknicktafels en informatieborden, exclusief manuren 
  • Onvoorziene kosten 10% 


 Dit brengt de totale projectkosten 1e fase, exclusief extra manuren op €25.000.

De verdere dekking van het plan zal worden gevonden in de verwerving van sponsor- en subsidiegelden voor het totale complex. 

  

Ruud Mees

23-09-16